< Balans in bonsai

Balans in een boom

Een boom hoort "in balans" te zijn. Hiermee bedoelen we dat de boom er evenwichtig uit moet zien. Voor velen is dit een moeilijk begrip. En dat is eigenlijk ook wel logisch. Niet iedereen heeft dezelfde visuele perceptie van een boom en waar de ene persoon de boom in balans vindt zegt een ander dat hij de balans in een boom mist. Ook geografische verschillen in perceptie kunnen hierbij van invloed zijn.

Iemand uit Zweden zal anders tegen een boom aan kijken dan bijvoorbeeld iemand uit Oostenrijk. Een Zuid Afrikaan ziet immers andere bomen in zijn leefomgeving dan een Argentijn. Zo is bijvoorbeeld de “savanne stijl”ontstaan welke door vele bonsaiïsten niet wordt gewaardeerd. Toch is het een volkomen gewone perceptie van een boom wanneer je in dat deel van de wereld woont. De discussie over deze verschillen zullen denk ik altijd voortduren. Laat ik daarom uitgaan van de meest voorkomende esthetische aspecten van een bonsai. Deze ethische aspecten hebben veelal wel meer betrekking op klassieke bonsai dan op de vernieuwende stijlen.

 

Acer in herfstkleuren

Deze boom kent een goede balans.

 

Driedimensionaal

Een bonsai heeft altijd bepaalde afmetingen. Hoogte, breedte en diepte zijn bepaald door de maker en de groei van de boom. Niets in het ontwerp van een bonsai is plat, zoals in een tekening of schilderij. Niets is dus twee dimensionaal. Wanneer je de diverse onderdelen van de boom bekijkt zijn ook deze niet twee dimensionaal. De wortelvoet, takken en stam zijn allen drie dimensionale componenten die, samengevoegd, de boom in een drie dimensionaal beeld neer zet.

Driehoek

Als we goed naar een bonsai kijken dan ontdekken we dat er altijd denkbeeldige driehoeken in de compositie aanwezig zijn. Kijken we naar een boom vanaf de basis tot aan de top dan zien we daarin vaak een driehoek. Ook wanneer we naar de takken van de boom kijken zien we daarin vaak een driehoek. Een goede boom zal veelal bestaan uit ongelijkzijdige driehoeken. Wanneer de boom vanaf de basis tot aan de top een gelijkzijdige driehoek vormt zal deze al snel als “saai”bestempeld worden. Ongelijkzijdige driehoeken geven beweging en dimensie weer. Zij kunnen de nadruk ergens op leggen, of de aandacht juist afleiden.

 

Azalea in bloei

Deze kleine azalea is lijkt een gelijkzijdige driehoek te zijn. Het knippen van een paar onderuit hangende blaadjes, linksonder, hersteld dit beeld al.

Evenwicht

In een bonsai is evenwicht erg belangrijk. Men zegt weleens een bonsai is af wanneer er niets meer weg kan uit het ontwerp. Is er teveel groen of zijn er teveel takken dan oogt een bonsai al snel niet natuurlijk. Ook een teveel aan dood hout kan dit veroorzaken. Het is de kunst om de componenten, waarmee gewerkt wordt, zo in overeenstemming te brengen dat de som der delen niet opvalt maar naar buiten toe overkomt als één geheel. Sommige bonsaikunstenaars zijn ware meesters in het verhullen of het versterken van bijzondere componenten van een boom.

Er zijn er zelfs enkelen die een boom kunnen neer zetten waarbij 75% dood hout, 10%  bast en 15% groen een perfecte weergave is van een boom in bepaalde omstandigheden of van hoge ouderdom.

Wanneer een zijde van de boom te zwaar is, visueel de indruk geeft dat hij naar die kant helt of omvalt, dan kunnen we dat oplossen door takken te snoeien. Ook het uitvormen van een tak aan de tegenoverliggende zijde van deze  “zware “ kant kan een oplossing zijn. Een andere oplossing is het reduceren van het loof aan de “zware” kant. Hiermee herstellen we dan het evenwicht. Lossen we dit niet op dan lijkt het of de boom sterk helt of zelfs dreigt “ om te vallen”. Een boom bij welke de top breder is dan zijn onderste takken geeft al snel een verstoord beeld. Uitzondering hierop is echter ook mogelijk, kijk bijvoorbeeld naar de “savanne” stijl.

Azalea in bloei, licht uit balans

Hier een voorbeeld van een boom die door middel van groei steeds meer in " balans" komt.

 

Azalea beter in balans door groei

Het is een regel, bij veel stijlen, dat de top van de boom wijst, groeit, in de richting van de eerste of meest visueel aanwezige tak. Dat is ook wel logisch als je bedenkt dat een boom altijd het meest uitbundig naar de kant groeit waar het licht vandaan komt. Dit natuurlijk wanneer deze kant niet belemmerd wordt door andere bomen of bijvoorbeeld een rotsformatie.

Een andere regel, bij veel stijlen, is dat de top boven de wortelvoet staat. Dit ook weer om de visuele eenheid in de boom te versterken. Ook de stand van de boom in de pot is bepalend of een boom in evenwicht, in balans, is. Te veel naar links of naar rechts in de pot. De hellingshoek waarmee de boom is opgepot.

Maar ook een te kleine of een te grote pot kan een verstoring in de balans zijn. De vorm van de pot is mede bepalend in de balans van de boom. Er zijn bomen die schreeuwen om een rechthoekige pot terwijl anderen meer tot hun recht komen in een ronde of ovale pot. Potten met pootjes, zonder pootjes, met rechte hoeken, of ronde hoeken, al deze aspecten spelen een rol in de ondersteuning van het visuele evenwicht van de boom.

Azalea in bloei, licht uit balans

Hoewel deze boom op de juiste manier en de juiste plaats in de pot staat is de " balans" niet optimaal. Door de nieuwe groei te bedraden en deze verder uit te laten groeien zal deze boom in de toekomst een meer evenwichtig beeld geven. De verhouding tussen de boom en de pot zal daardoor ook verbeteren.

 

Om te zien of een boom in balans is heeft men een goed oog en veel ervaring nodig. Kennis van de diverse stijlen, en kennis van de opbouw van bomen in voorkomende stijl. Boeken en beschrijvingen kunnen hierbij behulpzaam zijn. Ze zijn echter niet leidend, de meeste kennis en ervaring doe je op door veel naar verschillende bomen te kijken en deze, bijvoorbeeld, te bespreken met, meer gevorderde, mede bonsaiisten.